توسعه زیرساختهای پایانه مرزی «نوردوز» و هدفگذاری برای افزایش ظرفیت تردد کامیونها، بار دیگر اهمیت این گذرگاه در تجارت خارجی ایران را مطرح کرده است؛ مرزی که با وجود موقعیت راهبردی در ارتباط با ارمنستان و کشورهای منطقه قفقاز، همچنان با محدودیتهایی در زمینه تردد ناوگان، تشریفات گمرکی و امکانات پایانهای روبهرو است.
مرز نوردوز در شهرستان جلفا، تنها گذرگاه زمینی ایران با ارمنستان به شمار میرود و به همین دلیل جایگاهی فراتر از یک پایانه مرزی استانی در مبادلات اقتصادی کشور دارد.
این گذرگاه از یک سو مسیر ارتباط تجاری ایران با ارمنستان و از سوی دیگر یکی از مسیرهای دسترسی به بازار کشورهای قفقاز و اوراسیاست؛ ظرفیتی که در شرایط ضرورت تنوعبخشی به مسیرهای تجارت خارجی و توسعه روابط اقتصادی با همسایگان، اهمیت بیشتری پیدا میکند. از این منظر، هر گونه اختلال در فعالیت این مرز یا محدودیت در ظرفیت پذیرش ناوگان، میتواند بر روند مبادلات تجاری دو کشور اثر بگذارد.
اهمیت اقتصادی این گذرگاه را میتوان در آمار تردد و جابهجایی کالا نیز مشاهده کرد. بر اساس اعلام اداره کل راهداری و حملونقل جادهای آذربایجان شرقی، در هفتماه ابتدای سال ۱۴۰۵ بیش از ۸۲ هزار و ۶۰۰ دستگاه وسیله نقلیه سنگین باری از پایانه مرزی نوردوز تردد کردهاند.
مجموع تناژ واردات، صادرات و ترانزیت ورودی و خروجی این پایانه نیز در همین مدت از یک میلیون و ۴۳ هزار تن فراتر رفته است. همچنین بیش از ۲۲۶ هزار و ۹۰۰ مسافر ایرانی و خارجی در این بازه زمانی از این مرز عبور کردهاند؛ آماری که نشان میدهد نوردوز علاوه بر نقش تجاری، در جابهجایی مسافر میان دو کشور نیز جایگاه قابل توجهی دارد.
آمار تردد بیش از ۸۲ هزار و ۶۰۰ دستگاه وسیله نقلیه سنگین از نوردوز در هفتماه ابتدای ۱۴۰۵ با وجود این ظرفیت، افزایش مبادلات تجاری در سالهای اخیر، محدودیتهای زیرساختی و مشکلات مربوط به تردد کامیونها را نیز آشکارتر کرده است. صفهای طولانی ناوگان در محدوده مرزی، توقف کامیونها و محدودیت ظرفیت پذیرش روزانه از جمله مسائلی است که فعالان اقتصادی و مسئولان حملونقل به آن اشاره کردهاند.
در همین راستا، در مهرماه امسال رضا اکبری، رئیس سازمان راهداری و حملونقل جادهای از انتظار حدود ۲هزار و ۶۰۰کامیون برای خروج از ایران و ورود به ارمنستان خبر داده بود؛ آماری که نشان میدهد توسعه ظرفیت پایانه و هماهنگی میان دو طرف، از الزامات اصلی افزایش مبادلات تجاری در این مسیر است.
توسعه زیرساختها؛ از افزایش ظرفیت تردد تا ساخت پل دوم
در همین چارچوب، برنامه توسعه پایانه مرزی نوردوز در دستور کار دولت قرار گرفته است. سیدحمید پورمحمدی، معاون رئیسجمهور و رئیس سازمان برنامه و بودجه، در جریان سفر به ارمنستان برای شرکت در نوزدهمین اجلاس کمیسیون مشترک اقتصادی دو کشور، از برنامه افزایش ظرفیت تردد کامیونها در این مرز خبر داد.
به گفته وی، در شرایط فعلی روزانه حدود ۳۰۰ کامیون از نوردوز عبور میکنند و هدفگذاری ایران، افزایش این تعداد به ۵۰۰ دستگاه در روز است. پورمحمدی همچنین از برنامه ساخت پل دوم روی رودخانه ارس با هدف تسهیل ارتباط و افزایش ظرفیت عبور میان دو کشور خبر داد و اعلام کرد مطالعات این پروژه انجام شده و قرار است عملیات اجرایی آن آغاز شود.
یکی از موضوعات مطرحشده در این سفر، مشکلاتی بود که فعالان اقتصادی در روند تجارت با ارمنستان با آن مواجه هستند.
رئیس سازمان برنامه و بودجه با اشاره به گلایه تجار از صفهای طولانی در مرز، مسائل مربوط به کارتهای بازرگانی، رفع تعهدات ارزی و مشکلات گمرکی، بر پیگیری این موانع تأکید کرد.
این اظهارات نشان میدهد توسعه نوردوز تنها به افزایش تعداد مسیرهای عبور کامیون یا ساخت پل جدید محدود نیست، بلکه تسهیل فرایندهای اداری و گمرکی نیز باید همزمان با توسعه زیرساختهای فیزیکی دنبال شود؛ زیرا طولانی شدن تشریفات تجاری میتواند بخشی از مزیتهای ناشی از افزایش ظرفیت حملونقل را تحت تأثیر قرار دهد.
موضوع ساخت پل دوم مرزی نیز از دیگر محورهای مهم مذاکرات ایران و ارمنستان بوده است. در حال حاضر، پل روی رودخانه ارس نقش اصلی را در اتصال زمینی دو کشور ایفا میکند و افزایش حجم مبادلات، ضرورت تقویت ظرفیت عبور از این نقطه را بیشتر کرده است.
در همین زمینه، مسئولان ایرانی از انجام مطالعات و برنامهریزی برای ساخت پل دوم خبر دادهاند. این پروژه در صورت اجرا میتواند به افزایش ظرفیت عبور ناوگان و کاهش فشار بر مسیر فعلی کمک کند؛ البته میزان اثرگذاری آن به هماهنگیهای فنی و اجرایی با طرف ارمنی و تکمیل مسیرهای دسترسی در دو سوی مرز نیز وابسته است. در کنار پل دوم، ایجاد پسکرانههای تجاری در مسیر نوردوز ـ جلفا و نوردوز ـ تبریز نیز بهعنوان یکی از راهکارهای کاهش ازدحام در پایانه مطرح شده است. پورمحمدی در توضیح برنامههای دولت اعلام کرده با منطقه آزاد جلفا درباره ایجاد مراکز پسکرانهای برای ارائه خدمات به تجار گفتوگو شده است. چنین مراکزی میتوانند با انتقال بخشی از خدمات و فرایندهای مرتبط با تجارت از محدوده اصلی مرز، به مدیریت بهتر تردد و کاهش تراکم کامیونها کمک کنند.
در واقع، توسعه نوردوز نیازمند ایجاد یک شبکه پشتیبان از خدمات حملونقل، گمرک و لجستیک در محدوده جلفا و مسیرهای منتهی به این پایانه است.
تقسیم مسئولیت دستگاهها و پیگیری موانع اجرایی
در تازهترین تحول، موضوع ساماندهی پایانه مرزی نوردوز در نشست مشترک دستگاههای اجرایی با محوریت سازمان برنامه و بودجه بررسی شده است. بر اساس گزارش منتشرشده در ۲۶ آبان، سیدحمید پورمحمدی با اشاره به مذاکرات انجامشده با مقامهای ارمنستان، بر ضرورت هماهنگی میان دستگاههای مسئول برای تحقق برنامه توسعه این مرز تأکید کرده است.
در این نشست، سعید جغتایی، رئیس امور حملونقل، عمران شهری و روستایی سازمان برنامه و بودجه نیز گزارشی از طرح ساماندهی پایانه ارائه کرد و درباره اقدامهای مورد نیاز و مسئولیت دستگاههای مرتبط تصمیمگیری شد.
نمایندگان وزارت امور خارجه، وزارت نفت، وزارت راه و شهرسازی، گمرک، فرماندهی مرزبانی و شورای عالی مناطق آزاد نیز در این نشست حضور داشتند؛ موضوعی که نشاندهنده گستردگی ابعاد اجرایی توسعه این گذرگاه است.
از سوی دیگر، سازمان منطقه آزاد ارس نیز در ماههای اخیر بر ضرورت رفع موانع اجرایی و بهبود زیرساختهای مرزی تأکید کرده است. مدیرعامل این سازمان با اشاره به مشکلات موجود در مرزهای جلفا و نوردوز؛ تعدد مقررات، دستورالعملهای متعدد و بروکراسی اداری را از عواملی دانسته که میتوانند روند تردد و تجارت را مختل کنند.
وی همچنین از اجرای دو طرح مرتبط با محدوده ۱۶هکتاری و مرکز تیرپارک خبر داده و اعلام کرده این زیرساختها قرار است در بهسازی معابر و مسیرهای تردد مرزی مؤثر باشند. به گفته وی، حدود ۳۰۰ میلیارد تومان اعتبار نیز برای بهسازی راه محدوده نوردوز اختصاص یافته است.
در بخش دیگری از اقدامهای انجامشده، ارتقای گمرک نوردوز به ادارهکل نیز در دستور کار قرار گرفته است. این تصمیم که در خرداد امسال اعلام شد، با هدف تقویت ظرفیتهای گمرکی، افزایش نیروی انسانی متخصص و توسعه تجهیزات کنترلی و لجستیکی این مرز گرفته شده است. ارتقای ساختار گمرکی میتواند در کنار توسعه فیزیکی پایانه، به تسریع تشریفات تجاری و افزایش توان نظارتی کمک کند؛ بهویژه آنکه افزایش تردد کامیونها بدون تقویت امکانات گمرکی و نیروی انسانی، ممکن است به طولانیتر شدن صفها و افزایش زمان توقف ناوگان منجر شود.
نوردوز؛ از ظرفیت موجود تا تحقق هدفگذاری ملی
آنچه از مجموعه اظهارات مسئولان و برنامههای اعلامشده برمیآید، این است که نوردوز در حال عبور از جایگاه یک گذرگاه صرفاً مرزی به سمت ایفای نقشی گستردهتر در شبکه تجارت و ترانزیت کشور است. موقعیت جغرافیایی این پایانه و ارتباط مستقیم آن با ارمنستان، امکان دسترسی به بازارهای قفقاز و اوراسیا را فراهم کرده است؛ اما بهرهبرداری از این موقعیت به معنای صرف عبور کالا از مرز نیست، بلکه مستلزم ایجاد زنجیرهای هماهنگ از حملونقل جادهای، خدمات گمرکی، مراکز لجستیکی و زیرساختهای پشتیبان است. از همین رو، توسعه نوردوز را باید بخشی از برنامه گستردهتر ایران برای تقویت مسیرهای ارتباطی با کشورهای همسایه ارزیابی کرد.
با این حال، فاصله میان ظرفیتهای بالقوه این مرز و شرایط فعلی فعالیت آن، موضوعی است که نمیتوان در برنامههای توسعه نادیده گرفت. گزارشهای مربوط به صف کامیونها، محدودیت پذیرش ناوگان و مشکلات تشریفات تجاری نشان میدهد افزایش ظرفیت اسمی پایانه بهتنهایی پاسخگوی نیازهای تجارت آینده نخواهد بود.
از سوی دیگر، تحقق هدف افزایش تردد روزانه از ۳۰۰ به ۵۰۰ کامیون، به همکاری عملیاتی طرف ارمنی نیز وابسته است؛ چراکه حتی با توسعه زیرساختهای داخلی، اگر ظرفیت پذیرش و خدماترسانی در سوی دیگر مرز متناسب با آن افزایش نیابد، گره ترافیکی همچنان پابرجا خواهد ماند.
در نهایت، تبدیل نوردوز به پرترددترین مرز تجاری زمینی کشور، هدفی است که تحقق آن به زمانبندی روشن، تأمین اعتبار، تقسیم مسئولیت مشخص و نظارت مستمر بر اجرای طرحها نیاز دارد. ساخت پل دوم، توسعه پایانه، ایجاد پسکرانههای تجاری، بهسازی جادههای دسترسی و رفع موانع گمرکی باید در قالب برنامهای هماهنگ پیش بروند تا آثار آن در کاهش زمان توقف کامیونها و افزایش حجم مبادلات تجاری نمایان شود.
اکنون پرسش مهم این است که برنامه یکساله اعلامشده تا چه اندازه از مرحله تصمیمگیری و وعدههای اجرایی عبور خواهد کرد و چه زمانی آثار ملموس آن برای صادرکنندگان، رانندگان و فعالان اقتصادی قابل مشاهده خواهد بود. پاسخ به این پرسش، معیار اصلی سنجش موفقیت برنامه توسعه نوردوز و میزان بهرهگیری کشور از ظرفیت راهبردی این گذرگاه خواهد بود.




نظر شما